Yimou Zhang
Đạo Diễn

Tiểu sử

Nói đến điện ảnh Trung Quốc là không thể không nhắc đến đạo diễn Trương Nghệ Mưu ( Zhang Yimou ), một tên tuổi có tầm vóc Quốc tế. Ông đã từng đoạt được nhiều giải thưởng về diễn xuất, quay phim và đạo diễn, tiêu biểu có các bộ phim như : Red Sorghum (1987), Ju Dou (1990), Raise the Red Lantern (1991), The Story of Qiu Ju (1992), Sanghai Triad (1995) và Hero (2001).

Trương Nghệ Mưu tốt nghiệp năm thứ 5 của Học viện Phim ảnh Bắc Kinh ( Beijing Film Academy ) năm 1982, cùng khóa học còn có Trần Khải Ca ( Chen Kaige - đạo diễn các bộ phim nổi tiếng Farewell My Concubine, The Emperor and The Assassin ) và Điền Tráng Tráng ( Tian Zhuangzhuang - đạo diễn bộ phim Blue Kite ). Khóa học này được gọi là thế hệ thứ 5 ( Fifth Generation ) của những người trẻ làm phim có trào lưu tiến bộ và đổi mới trong lịch sử điện ảnh Trung Quốc. Lớp đạo diễn thời này có phong cách làm phim hoàn toàn khác với các thế hệ đi trước nhằm thoát khỏi thời kỳ điện ảnh truyền thống dựa trên tư tưởng của Chủ Tịch Mao từ sau năm 1949. Trương Nghệ Mưu là một trong những đạo diễn tiêu biểu của thế hệ đạo diễn thứ 5 này, ông đặc biệt đưa hình ảnh nông thôn Trung Quốc lên màn ảnh lớn với nhiều sáng tạo thật phong phú và chân thật.

Trương Nghệ Mưu sinh ngày 14 tháng 11 năm 1950 tại Tây An ( Thiểm Tây, TQ ). Gia đình ông không mấy được danh vọng vì có liên hệ đến quân đội Quốc gia trong thời kỳ cách mạng. Cha ông từng tốt nghiệp Trường Quân sự Hoàng Phố và trong cuộc Cách mạng Văn hóa bị liệt vào thành phần phản cách mạng.

Hồi còn ở bậc trung học, ông đã chứng kiến cuộc Cách mạng Văn hóa (1966 - 1976) xảy ra và phải bỏ học để đi lao động ở công trường. Sau cuộc Cách mạng, ông say mê với nghệ thuật nhiếp ảnh, cố gắng để nhịn ăn nhịn uống, tiết kiệm từng đồng xu một và phải bán máu của mình để mua được một chiến máy ảnh ưng ý khoảng năm 1974. Nhiều tấm ảnh của ông được in trên báo địa phương trong đó có tờ Thiểm Tây Nhật báo.

Năm 1979, Trương Nghệ Mưu vào học tại Học viện Phim ảnh Bắc Kinh ( một trường dạy nghề làm phim duy nhất của Trung Quốc đã được mở lại vào năm 1978 ). Sau một thời gian vất vả đấu tranh mới được toại nguyện, đơn xin học của ông từng bị bác bỏ vì quá tuổi để theo học. Cuối cùng ông được Bộ trưởng Văn hóa Hoàng Chấn đích thân lên tiếng ủng hộ, Trương Nghệ Mưu được theo học tại Viện cho đến năm 1982 chuyên ngành về điện ảnh quay phim.

Tốt nghiệp xong, Trương Nghệ Mưu được cử về làm việc tại Xưởng phim điện ảnh Quảng Tây ở tận thành phố Nam Ninh - phía Nam Trung Quốc, nơi mà ông ta đã từng cầm máy ảnh để ghi lại những tác phẩm độc đáo của mình. Trong thời gian làm việc tại đây, Trương Nghệ Mưu đã lập gia đình với cô Tiêu Hoa và có một cô con gái đặt tên là Trương Mạt. Khoảng 6 tháng sau, Xưởng phim Quảng Tây thành lập một tổ làm phim có Trương Quân Chiên làm đạo diễn và Trương Nghệ Mưu quay phim. Họ bắt đầu thực hiện bộ phim đầu tay là One and Eight ( Một và Tám, 1983 ) khởi nguồn cho thế hệ đạo diễn thứ 5. Với sự thành công của bộ phim trên, tổ làm phim thực hiện tiếp Yellow Earth ( Hoàng Thổ, 1984 ) đã gây được tiếng vang và làm chấn động điện ảnh Trung Quốc.

Kế đó là các bộ phim Old Well ( Giếng cũ, 1986 ), The Big Parade ( Đại duyệt binh, 1986 ). Song song đó ông cũng diễn một số vai trong các bộ phim Red Sorghum ( Cao Lương Đỏ, 1987 ), A Terracotta Warrior ( Tần Dũng, 1989 ), Keep Cool ( Có Lời Thì Nói, 1996 ).

Điểm son trong các bộ phim truyện do Trương Nghệ Mưu đạo diễn có Red Sorghum thực hiện vào mùa hè năm 1987, dựa theo tiểu thuyết của Mạc Ngôn với Khương Văn diễn vai nam chính và một tài năng mới là cô học sinh năm thứ hai Học Viện kịch nói Trung ương là Củng Lợi ( Gong Li ) giữ vai nữ chính. Bộ phim thành công lớn ở LHPQT Berlin lần thứ 38 (1989) đoại giải Gấu Vàng và trở thành bộ phim Trung Quốc đầu tiên vang dội ở Châu Âu kể từ hơn ba thập niên. Trương Nghệ Mưu trở thành người Châu Á đầu tiên đoạt giải Gấu Vàng. Và sau Cao Lương Đỏ tình cảm giữa ông và Củng Lợi phát triển, họ gắn bó với nhau hơn và cuối cùng đi đến chuyện ông ly dị vợ còn Củng Lợi thì xa người tình cũ.

Ju Dou ( Cúc Đậu, 1990 ) là bộ phim thứ ba do Trương Nghệ Mưu đạo diễn, chuyển thể từ tiểu thuyết của nhà văn trẻ Lưu Hằng được đầu tư bởi Công ty giao lưu Đức Gian của Nhật Bản, ông đã biến chuyển câu truyện đáng lẽ xảy ra trong thời gian 1940 thành 1920 trước cuộc Cách mạng để tránh không bị kiểm duyệt gắt gao. Nhưng Ju Dou đã bị cấm vì bộ phim có thể gây ấn tượng xấu cho người xem. Do vậy bộ phim này của ông cũng đã được đề cử tranh giải Oscar (1991), điều này cũng đã làm tên tuổi của ông được chú ý nhiều trong giới điện ảnh Hollywood. Trương Nghệ Mưu là người Trung Quốc đầu tiên được đề cử tranh giải thưởng điện ảnh lớn nhất của Hoa Kỳ. Ông đã không được phép tham dự buổi lễ trao giải vì Ju Dou đã không được sự chấp thuận của Cục Điện ảnh Trung Quốc để tham dự giải thưởng điện ảnh này. Phim này cũng do Củng Lợi giữ vai chính nữ và khả năng diễn xuất tiến bộ hơn.

Năm 1991, Trương Nghệ Mưu thực hiện bộ phim Raise the Red Lantern ( Lồng Đèn Đỏ Treo Cao ) với sự hợp tác sản xuất của Công ty Niên Đại Đài Loan đã làm cho chính quyền Trung Quốc giận dữ và cấm chiếu trên toàn lãnh thổ  Hoa Lục. Tuy nhiên bộ phim này sau đó cũng đã đoạt được giải Sư tử  bạc ở LHPQT Venice và tranh cử giải Oscar.

Năm 1992, tiếp tục sự nghiệp điện ảnh của ông, Trương Nghệ Mưu thực hiện bộ phim The Story of Qiu Ju ( Thu Cúc Đi Kiện ) với sự tài trợ của một công ty trong nước. Bộ phim thành công và đoạt một số giải thưởng như Golden Jury Prize và Best Actor Award tại LHP Cannes 1994, sau đó chính phủ cũng xem xét lại và cho công chiếu 2 bộ phim trước đây bị cấm là Ju Dou và Raise the Red Lantern.

Năm 1994, Trương Nghệ Mưu lại gặp khó khăn sau khi đạo diễn xong bộ phim To Live ( Phải Sống ) với sự tài trợ của một Công ty phim ảnh Hong Kong vì đã không qua sự  kiểm duyệt và phát hành của Trung Quốc. Ông đã phải nhận rất nhiều lời chỉ trích, thậm trí bị ném trứng gà nữa.

Shanghai Triad ( Lắc A Lắc, Lắc Sang Cầu Bà Ngoại ) là một bộ phim về xã hội đen mà đạo diễn Trương Nghệ Mưu thực hiện năm 1995, nội dung câu truyện xảy ra năm 1930 trước cuộc cách mạng tại Thượng Hải trong cuộc đấu tranh giành thế lực và tiền bạc của các tay giang hồ Lão Đại và Lão Nhị. Trương Nghệ Mưu muốn đưa hình ảnh này qua cách nhìn của một cậu thiếu niên và đồng thời cũng để chứng kiến về một cô ca sĩ thuộc dạng gái bao của các ông chủ lớn. Vai nữ này cũng do Củng Lợi diễn và đây là bộ phim cuối cùng giữa cô và Trương Nghệ Mưu. Thực sự mà nói quá tình làm bộ phim này Trương Nghệ Mưu đã không lấy làm hứng thú vì chuyện tình cảm giữa ông và Củng Lợi trở nên trầm trọng. Shanghai Triad đã không được thành công lắm.

Để thay đổi đề tài và phong cách làm phim, Trương Nghệ Mưu tạm thời rời bỏ nông thôn để thực hiện bộ phim Keep Cool ( Có Lời Thì Nói, 1996 ) về những người dân thành thị và mang tính hài hước hơn. Ông chọn 2 diễn viên hàng đầu của Trung Quốc là Khương Văn ( từng diễn trong bộ him Cao Lương Đỏ của ông cách đây 9 năm ) và Cù Dĩnh. Năm 1997, mặc dù Keep Cool của Trương Nghệ Mưu được chính phủ tuyên truyền và khuyến khích tranh giải ở Cannes nhưng chỉ đoạt được giải Grand Prix du Jury.

Trương Nghệ Mưu trở về nông thôn bận rộn với bộ phim Not One Less ( Không Thể Thiếu Một Em, 1998 ). Tất cả diễn viên trong phim đều được tuyển chọn ngay tại địa phương hoặc các thôn lân cận huyện Xích Thành, tỉnh Hà Bắc và trong đó không có ai đã từng đóng phim, không một diễn viên chuyên nghiệp nào tham gia. Trương Nghệ Mưu chọn đây là một đề tài giáo dục, khác với các đề tài về nông thôn trước đây của ông và phim này giống như một phim tài liệu. Ông cố gắng tách xa khái niệm làm phim thiếu nhi truyền thống, ông muốn làm một bộ phim thiếu nhi thật rất tự nhiên và cũng rất chân thật. Ông đã để các diễn viên nhí, diễn viên nghiệp dư tự do phát huy những lời thoại và chính những nhà văn, những nhà biên kịch cũng không có thể ngồi và viết ra được những lời thoại như thế.

Năm 1999, Trương Nghệ Mưu khám phá ra tài năng mới là Chương Tử Di ( Zhang Ziyi ) qua bộ phim The Road Home ( Bố Mẹ Tôi ), cô được chọn đóng vai Chiêu Đệ một cô gái nông thôn kiều diễm và xinh đẹp lồng trong một câu truyện rất đơn giản từ nội dung đến kết cấu nhưng cũng rất cảm động. Trương Nghệ Mưu đã mang đến cho người xem những ấn tượng về tình yêu và gia đình kiểu nông thôn Trung Quốc. Phim được giải Gấu Bạc tại LHP Berlin (2000) và giải Audience Award tại Sundance Film Festival Hoa Kỳ.

Happy Times ( Thời Gian Hạnh Phúc, 2001 ) là  bộ phim thứ hai về thành thị của đạo diễn Trương Nghệ Mưu, bộ phim này đã không mấy thành công, phải sửa lại phần kết thúc sau sự phản hồi của người xem. Ông quyết định cứu vãn tình hình này bằng cách bấm máy một số đoạn cuối và cấu kết lại sao cho hợp tình hợp lý. Đây là một bộ phim hài hước có nội dung về một công nhân về hưu Zhao ( Zhao Benshan ) ước mơ được lấy một cô vợ trẻ Wu Zing ( Dong Jie ). Nhưng trái ngang thay, cô vợ trẻ này đã để lại cho ông một người con gái mù và ông bất đắc dĩ trở thành một người cha ghẻ. Rồi thì ông chấp nhận cuộc sống đó nuôi cô bé mù, cố gắng làm cuộc đời trở nên sung sướng, hạnh phúc hơn. Ông đã phải nói dối và phải kiếm nhiều tiền hơn để sửa chiếc xe buýt cũ kỹ thành một căn trọ đầm ấm cho chính bản thân ông và cô bé. Kịch bản của Gui Zi dựa theo tiểu thuyết “Shifu, you’ll do anything for a laugh” của Mo Yan.

Đầu tháng 11 năm 2001, bộ phim Hero ( Anh Hùng ) của đạo diễn Trương Nghệ Mưu đã thật sự bấm máy, đây là một bộ phim thuộc thể loại kiếm hiệp đầu tiên của ông. Thời còn trẻ, ông cũng đã có những giấc mơ muốn làm nên những bộ phim võ hiệp, ông rất say mê các tiểu thuyết thuộc thể loại này và mong có cơ hội để biến nó thành hiện thực.

Hero là sự  tổng hợp tinh hoa của các nhà biên kịch Dương Tranh Quang ( nổi tiếng biên kịch cho phim Thuỷ Hử ) và Lý Phùng một nhà văn ở Quảng Tây thường được nhiều giải thưởng văn học trong nước. Kịch bản được biên soạn riêng và không biến chuyển từ các tác phẩm của Kim Long hay Cổ Dung.

Đầu tư  trên 300 triệu dân tệ, Hero còn quy tụ các diễn viên danh tiếng như Lý Liên Kiệt ( trong vai Vô Danh ), Trương Mạn Ngọc ( Phi Tuyết ), Lương Triều Vỹ ( Tàn Kiếm ), Chân Tử Đan ( Trường Không ), Chương Tử Di ( Như Nguyệt ) , Trần Đạo Minh ( Tần Vương ). Bên cạnh đó còn có các nhà soạn nhạc, thiết kế mỹ thuật, âm thanh, chỉ đạo võ thuật... và nhà quay phim lừng danh Quốc tế là Christopher Doyle ( tên Hoa ngữ là Đỗ Khả Phong từng ba lần đoạt giải Kim Tượng về quay phim xuất sắc nhất, bạn có thể xem thêm chi tiết về nhà quay phim này trong phần “Nhân vật” của yXine ) tất cả họ đều là những người có tên tuổi trong giới điện ảnh. Hero cũng được đưa đi tranh giải Oscar về thể loại phim nước ngoài xuất sắc nhất và công chiếu khắp nơi trên thế giới kể cả Việt Nam chúng ta hồi đầu năm nay.

Sau thành công đáng kể đó, Trương Nghệ Mưu hiện đang đạo diễn bộ phim Shi Mian Mai Fu ( Thập Diện Mai Phục tựa đề Anh ngữ đầu tiên là Lovers sau là House of Flying Daggers và có thể thay đổi trong giờ phút cuối ) hợp tác sản xuất giữa Beijing New Picture Films và Edko Films sẽ công chiếu vào mùa hè năm nay ở Châu Á. Đây là bộ phim võ hiệp thứ 2 của ông với các diễn viên gạo cội là Lưu Đức Hòa ( Andy Lau ), Kim Thành Vũ ( Takeshi Kaneshiro ) và Chương Tử Di. Nội dung lầy bối cảnh thời nhà Đường (618 - 907 sau Công Nguyên) xoay quanh mối tình tay ba giữa hai võ tướng đại tài và kỳ nữ mù Xiao Mei xinh đẹp. Bộ phim này được dàn dựng tại Beijing Film Studios, rừng tre ở Youngchuan và Ukraine, sau phần hậu kỳ và làm tiếng tại Nhật Bản, Thập Diện Mai Phục sẽ được gửi cho Hội đồng Kiểm duyệt ( Chinese Film Bureau ) 10 ngày trước khi công chiếu tại Worker’s Stadium ở Bắc Kinh vào ngày 10/07/2004, Trương Nghệ Mưu cũng hy vọng bộ phim này sẽ hoàn tất sớm để tranh giải LHP Cannes lần thứ 57 tại Pháp.

“Nền điện ảnh Trung Quốc có những thời điểm rất khó khăn và có những lý do riêng của nó. Chúng tôi biết rõ những điều đó đã làm giảm đi số người hâm mộ điện ảnh, và tất nhiên là giảm cả số lượng phim sản xuất. Vấn đề này đã trở nên phổ biến và nhiều người bàn luận đến làm thế nào để cứu vãn được. Là một người làm phim, tự tôi không thể tìm được giải pháp, cách tốt nhất ở riêng tôi để giải quyết mọi vấn đề là thực hiện một cuốn phim hay dù lớn hay nhỏ. Tôi tin rằng những nhà làm phim sẽ có khả năng như vậy.” Trương Nghệ Mưu.

Kp_Boom ( yXine tháng 4 - 2004 ) www.yxine.com